ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾರತೀಯರು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಹೊಂದುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿ ತಂದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಕಾಯ್ದೆ. ಬೇಡರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮೇಲಿನ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ.

ಬೆಳೆಯ ಮೂರನೇ ಎರಡು ಭಾಗವನ್ನು (2/3) ಗೇಣಿದಾರ ರೈತರಿಗೆ ನೀಡಬೇಕು. ಜಮೀನ್ದಾರರ ಶೋಷಣಾತ್ಮಕ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವುದು.

ಮಂದಗಾಮಿಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ಮನವಿಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ನ್ಯಾಯಪರತೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ನಂಬಿಕೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು. ಅವರ ಹೋರಾಟವು ಕೇವಲ ಸುಶಿಕ್ಷಿತ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರನ್ನು ತಲುಪಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಹಾದಿಯು ಯಾವುದೇ ತಕ್ಷಣದ ಫಲಿತಾಂಶ ನೀಡದಿದ್ದರಿಂದ ತೀವ್ರಗಾಮಿಗಳು ಇದನ್ನು ಟೀಕಿಸಿದರು.

ವಿಭಜನೆಯು ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಮರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಬೃಹತ್ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ವಸ್ತುಗಳ ಬಹಿಷ್ಕಾರ ಚಳವಳಿಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ಹರಡಿದವು. ಜನರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತೀವ್ರ ಅಸಮಾಧಾನ ಮೂಡಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದವು. ಕೊನೆಗೆ 1911ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಭಾರತದ ಸಂಪತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಂಬಳ, ಪಿಂಚಣಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು. ಈ ಸೋರಿಕೆಯಿಂದ ಭಾರತವು ಬಡತನದ ಕೂಪಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಸಮೇತ ತೋರಿಸಿದರು. ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷರ ನಿಜವಾದ ಶೋಷಣಾತ್ಮಕ ಮುಖವನ್ನು ಜನರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

ಸಂತಾಲರು, ಮುಂಡರು ಮತ್ತು ಬೇಡರಂತಹ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಕಂದಾಯ ನೀತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಸಂತಾಲರ ದಂಗೆಯನ್ನು ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಸಂಘಟಿತ ಬುಡಕಟ್ಟು ಹೋರಾಟ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದಾಗಿ ನಿರ್ಗತಿಕರಾದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರು ಸಶಸ್ತ್ರ ದಂಗೆಯ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಈ ಹೋರಾಟಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಳವಳಿಗೆ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಜನಸಮುದಾಯದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಟ್ಟವು.

ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಾರ್ವಭೌಮ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ರಚನೆಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು. ದೇಶದ ವಿಭಜನೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿತು. ದೇಶೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಭಾರತ ಅಥವಾ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ಅಥವಾ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಉಳಿಯುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. ಗಡಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಗಡಿ ಆಯೋಗದ ರಚನೆಗೆ ಸೂಚಿಸಿತು.

ಮಹಾದ್ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದ ಮೂಲಕ ಕೆರೆಯ ನೀರನ್ನು ಬಳಸುವ ದಲಿತರ ಹಕ್ಕನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದರು. ಕಾಲಾರಾಂ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರವೇಶ ಚಳವಳಿಯ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಸಂವಿಧಾನ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿ ದಲಿತರಿಗೆ ಮತ್ತು ಶೋಷಿತರಿಗೆ ಮೀಸಲಾತಿ ಸೌಲಭ್ಯ ಒದಗಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಇಡೀ ಜೀವನವನ್ನು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ಶೋಷಿತರ ಸಬಲೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮುಡುಪಾಗಿಟ್ಟರು.

ಬ್ರಿಟಿಷರು ಗಾಂಧೀಜಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಬಂಧಿಸಿ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಇದು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಹೋರಾಟವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕ ಹಿಂಸಾಚಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಚಳವಳಿಯು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ತಾವು ಭಾರತವನ್ನು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಆಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಇದು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಕೊನೆಯ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಆಂದೋಲನವಾಗಿದೆ.

ಜಪಾನ್ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿಯಂತಹ ದೇಶಗಳ ನೆರವು ಪಡೆದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಡಿಪಾಯ ಅಲುಗಾಡಿಸಿತು. ಭಾರತದ ಪೂರ್ವ ಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿ ಭಾರತದ ಭೂಭಾಗಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು. INA ವಿಚಾರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ದೇಶದ ಜನರು ಸೈನಿಕರ ಪರವಾಗಿ ನಿಂತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಬಗೆಗಿದ್ದ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಂಬಲ ಮೂಡಿಸಿತು.

ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಆಗಮನದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟವು ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸಾಮೂಹಿಕ ಚಳವಳಿಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅವರು ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಎಂಬ ಹೊಸ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಚಂಪಾರಣ್ಯ, ಖೇಡಾ ಮತ್ತು ಅಹಮದಾಬಾದ್ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳ ಮೂಲಕ ರೈತರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಧ್ವನಿಯಾದರು. ಅಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿಯ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಅಸಹಕರಿಸುವಂತೆ ಜನರಿಗೆ ಕರೆ ನೀಡಿ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆಂದೋಲನ ರೂಪಿಸಿದರು. ದಂಡಿ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದ ಮೂಲಕ ಉಪ್ಪಿನ ಕಾನೂನು ಭಂಗ ಮಾಡಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ 'ಹರಿಜನ' ಸೇವೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳವಳಿಯ ಮೂಲಕ 'ಮಾಡು ಇಲ್ಲವೇ ಮಡಿ' ಎಂಬ ಮಂತ್ರ ನೀಡಿ ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಭಾರತ ಬಿಟ್ಟು ತೊಲಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ನಾಯಕತ್ವವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಹಾದಿಯನ್ನು ತೋರಿತು.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಶೋಷಣಾತ್ಮಕ ಕಂದಾಯ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ನೀತಿಗಳು ರೈತ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದವು. ರೈತರು ಜಮೀನ್ದಾರರು ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಪ್ಲಾಂಟರ್‌ಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಸಂಘಟಿತರಾಗಿ ದಂಗೆ ಎದ್ದರು. ಚಂಪಾರಣ್ಯದ ನೀಲಿ ಬೆಳೆಗಾರರ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತಿನ ಖೇಡಾ ರೈತ ಹೋರಾಟಗಳು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದವು. ತೆಲಂಗಾಣದ ರೈತ ಹೋರಾಟವು ಜಮೀನ್ದಾರರು ಮತ್ತು ನಿಜಾಮನ ವಿರುದ್ಧ ತೀವ್ರ ಸ್ವರೂಪ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಬಂಗಾಳದ ರೈತರು ತೇಭಾಗ ಚಳವಳಿಯ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಪಾಲಿನ ಬೆಳೆಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ಅದೇ ರೀತಿ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರಗಳಾದ ಕಲ್ಕತ್ತಾ, ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಸಂಘಟಿತರಾಗಿ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಗಳನ್ನು (Trade Unions) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ರೈಲು ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ಗಿರಣಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಕಡಿಮೆ ಕೂಲಿ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಮುಷ್ಕರಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ಈ ಚಳವಳಿಗಳು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಆರ್ಥಿಕ ಆಯಾಮವನ್ನು ನೀಡಿ, ಅದು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಮುಕ್ತಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಶೋಷಣೆ ಮುಕ್ತ ಭಾರತದ ಕನಸನ್ನು ಹೊಂದಲು ನೆರವಾದವು.

ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರೂ, ದೇಶದ ಆಂತರಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಜಟಿಲವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಖಂಡ ಭಾರತವನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ, ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಅಲಿ ಜಿನ್ನಾ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕಾಗಿ ಪಟ್ಟು ಹಿಡಿಯಿತು. 1946ರ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ನಿಯೋಗ (Cabinet Mission) ಈ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ವಿಫಲವಾಯಿತು. ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್ 'ನೇರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ದಿನ'ಕ್ಕೆ ಕರೆ ನೀಡಿದ್ದರಿಂದ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಕೋಮು ಗಲಭೆಗಳು ಸಂಭವಿಸಿ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹತೋಟಿಗೆ ತರಲು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವೈಸರಾಯ್ ಲಾರ್ಡ್ ಮೌಂಟ್ ಬ್ಯಾಟನ್ ವಿಭಜನೆಯ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು. ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆಗೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿತು. 1947ರ ಆಗಸ್ಟ್ 15 ರಂದು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದೊರೆಯಿತು, ಆದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇಶವು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಎಂದು ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ನಿರಾಶ್ರಿತರಾದರು. ಈ ಘಟನೆಯು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸಂಭ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ವಿಭಜನೆಯ ದುರಂತವನ್ನೂ ಹೊತ್ತು ತಂದಿತು.

ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸರು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಅವರು ಐ.ಸಿ.ಎಸ್ (ICS) ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದೇಶದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಇಳಿದರು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಅವರು ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಅಹಿಂಸಾ ಮಾರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಸಶಸ್ತ್ರ ಹೋರಾಟದ ಮೂಲಕವೇ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ನಂಬಿ ಫಾರ್ವರ್ಡ್ ಬ್ಲಾಕ್ ಪಕ್ಷ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಗೃಹಬಂಧನದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್‌ಗೆ ತೆರಳಿ ಭಾರತದ ಪರವಾಗಿ ಜಾಗತಿಕ ಬೆಂಬಲ ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಿದರು. ಸಿಂಗಾಪುರದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೇನೆಯನ್ನು (INA) ಮರುಸಂಘಟಿಸಿ 'ಆಜಾದ್ ಹಿಂದ್ ಸರ್ಕಾರ'ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರ ಸೈನ್ಯವು ಮಣಿಪುರದ ಕೊಹಿಮಾದವರೆಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಬೆಚ್ಚಿಬೀಳಿಸಿತು. ಅವರ 'ಜೈ ಹಿಂದ್' ಮತ್ತು 'ದೆಹಲಿ ಚಲೋ' ಘೋಷಣೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ದೇಶಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಿವೆ. ಅವರ ಹೋರಾಟವು ಭಾರತೀಯ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯದ ಕಿಚ್ಚು ಹಚ್ಚಲು ಪ್ರೇರಣೆಯಾಯಿತು.

ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಮೊದಲ 20 ವರ್ಷಗಳನ್ನು 'ಮಂದಗಾಮಿಗಳ ಯುಗ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ದಾದಾಬಾಯಿ ನವರೋಜಿ, ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಗೋಖಲೆ ಮತ್ತು ಸುರೇಂದ್ರನಾಥ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಈ ಹಂತದ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಿ ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಳವಳಿಯ ಬುನಾಯಿಯನ್ನು ಹಾಕಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆರ್ಥಿಕ ಲೂಟಿಯನ್ನು 'ಸಂಪತ್ತಿನ ಸೋರಿಕೆ ಸಿದ್ಧಾಂತ'ದ ಮೂಲಕ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿ ಜನರ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಸಿದರು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಐ.ಸಿ.ಎಸ್ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲೂ ನಡೆಸುವಂತೆ ಮತ್ತು ಸೇನಾ ವೆಚ್ಚ ತಗ್ಗಿಸುವಂತೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರಿದರು. ಶಾಸನ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ 1892ರ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೆ ಕಾರಣರಾದರು. ಇವರ ಹೋರಾಟವು ಸಮಾಧಾನಕರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದು ಮುಂದಿನ ತೀವ್ರ ಸ್ವರೂಪದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ರಾಜಕೀಯ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿತು.