ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರಾಂಶ

ಭಾಗ 1: ಮೈಸೂರಿನ ಒಡೆಯರು ಮತ್ತು ಕಮಿಷನರುಗಳ ಆಡಳಿತ - ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

1. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಒಡೆಯರು (1399-1704):

• ಸ್ಥಾಪನೆ: ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನಾನಂತರ ತಲೆ ಎತ್ತಿದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜ್ಯವೇ ಮೈಸೂರು. ಗುಜರಾತಿನ ದ್ವಾರಕೆಯಿಂದ ಬಂದ ಯದುರಾಯ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣರಾಯ ಎಂಬ ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಯದುರಾಯನು 1399ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ್ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು [1, 2].
• ರಾಜ ಒಡೆಯರು (1578-1617): ಇವರು 1610ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದ ತಿರುಮಲರಾಯನಿಂದ 'ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ'ವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು [2]. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ನವರಾತ್ರಿ' (ದಸರಾ) ಉತ್ಸವವನ್ನು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ [2].
• ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜ ಒಡೆಯರು (1673-1704): ಇವರು ಓರ್ವ ಸಮರ್ಥ ಯೋಧ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತಗಾರರಾಗಿದ್ದರು.
  • ಬಿರುದುಗಳು: 'ಕರ್ನಾಟಕ ಕವಿಚಕ್ರವರ್ತಿ', 'ಅಪ್ರತಿಮ ವೀರ', 'ತೆಂಕಣರಾಜ' ಮತ್ತು 'ನವಕೋಟಿ ನಾರಾಯಣ' [2].
  • ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳು: ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನೆರವು ನೀಡಲು 'ಅಠಾರ ಕಚೇರಿ' (18 ಇಲಾಖೆಗಳು) ಎಂಬ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವನ್ನು ನೇಮಿಸಿದರು [2]. ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿ 'ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜ ನಾಲೆ' ಮತ್ತು 'ದೇವರಾಜ ನಾಲೆ'ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು [2].
  • ಸಾಹಿತ್ಯ ಪೋಷಣೆ: ಇವರ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಿರುಮಲಾರ್ಯ, ಮತ್ತು 'ಹದಿಬದೆಯ ಧರ್ಮ' ಬರೆದ ಸಂಚಿ ಹೊನ್ನಮ್ಮ ಮುಂತಾದ ಕವಿಗಳಿದ್ದರು [2].

2. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಮಿಷನರುಗಳ ಆಡಳಿತ (1831-1881):

• ಹಿನ್ನೆಲೆ: 1799ರಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಮರಣದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್‌ಗೆ ಮೈಸೂರಿನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ 1830ರಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ 'ನಗರ ದಂಗೆ'ಯ (ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ) ನೆಪವೊಡ್ಡಿ, ಬ್ರಿಟಿಷರು 1831ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ತಮ್ಮ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು [2].
• 1831 ರಿಂದ 1881ರ ವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯನ್ನು 'ಕಮಿಷನರುಗಳ ಆಡಳಿತ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಪ್ರಮುಖ ಕಮಿಷನರ್‌ಗಳು: ಸುಮಾರು 27 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಿದ ಮಾರ್ಕ್ ಕಬ್ಬನ್ ಮತ್ತು ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಿದ ಎಲ್.ಬಿ. ಬೌರಿಂಗ್ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖರು [3]. ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಿಕ್ಷಣ, ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಆಧುನೀಕರಣವಾಯಿತು [3].
• ಪುನರ್ದಾನ (Rendition): ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರವು 1867ರಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ತೀರ್ಮಾನದಂತೆ, 1881ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಮರಳಿ ಹತ್ತನೇ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್ ಅವರಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು [2, 3].

3. ನಂತರದ ಒಡೆಯರು ಮತ್ತು ದಿವಾನ್‌ರ ಆಡಳಿತ (1881-1947):

• ಹತ್ತನೆಯ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರು (1881-1894):
  • ಇವರು 1881ರಲ್ಲಿ **'ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆ'**ಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಕೋಲಾರದ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು-ಮೈಸೂರು ರೈಲು ಮಾರ್ಗ (1882) ಆರಂಭವಾಯಿತು [3].
  • ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿ. ರಂಗಾಚಾರ್ಲು (1881-1883) ಮತ್ತು ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಅಯ್ಯರ್ ಪ್ರಮುಖ ದಿವಾನ್‌ರಾಗಿದ್ದರು.
  • 1894ರಲ್ಲಿ 'ಶಿಶುವಿವಾಹ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ' ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು [3]. ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರ ಚಿಕಾಗೊ ಸರ್ವಧರ್ಮ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಇವರು ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ನೀಡಿದ್ದರು [3]. ಇವರನ್ನು 'ಅಭಿನವ ಕಾಳಿದಾಸ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು [3].
• ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು (1894-1940):
  • ಇವರು ಅಪ್ರಾಪ್ತರಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ 1902ರವರೆಗೆ ಇವರ ತಾಯಿ 'ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ'ರವರು ರಾಜ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ (Regent) ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಿದರು [3].
  • ಚಿನ್ನದ ಗಣಿ ಸುಧಾರಣೆ, ಕಾವೇರಿ ಜಲಪಾತವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ಶಿವನಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಇವರ ಕಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳು [3].
  • ಮಾಧವರಾವ್, ಆರ್ಕಾಟ್ ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಮೊದಲಿಯಾರ್, ಸರ್ ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿರ್ಜಾ ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ಅವರಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಿವಾನ್‌ರು ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು [3, 4].
• ಜಯಚಾಮರಾಜ ಒಡೆಯರ್:
  • ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ಅರಸರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಇವರು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿದರು [4]. ಇವರು ಮಹಾನ್ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತಜ್ಞರಾಗಿದ್ದರು [4].

ಭಾಗ 2: ಹೈದರ್ ಅಲಿ, ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧಗಳು - ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

1. ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ಏಳಿಗೆ:

• 1704ರಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಮರಣದ ನಂತರ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಆತಂಕದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸೇನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ 'ಹೈದರ್‌ ಅಲಿ' ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಗೆ ಬಂದನು [1].
• ಅವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸೇನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ದಳವಾಯಿಗಳನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ, ಅರಸರಾಗಿದ್ದ ಎರಡನೇ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್‌ ಅವರನ್ನು ಗೃಹಬಂಧನದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು [1].

2. ಮೊದಲನೆಯ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ (1767-1769):

• ಕಾರಣಗಳು: ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯು ಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಮರಾಠರು, ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಿಜಾಮ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರು ತ್ರಿಪಕ್ಷೀಯ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಹೈದರ್ ತನ್ನ ರಾಜಕೀಯ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಈ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಒಡೆದುಹಾಕಿದನು [1, 2].
• ಘಟನೆ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದ: ಹೈದರ್ ಅಲಿಯು 1769ರ ವೇಳೆಗೆ ಮದರಾಸಿನ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಲ್ಲಿ ನಡುಕ ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಹೈದರ್ ಅಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಯುದ್ಧವು 1769ರಲ್ಲಿ ಸಹಿ ಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ **'ಮದ್ರಾಸ್ ಒಪ್ಪಂದ'**ದೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು [2].

3. ಎರಡನೆಯ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ (1780- 1784):

• ಕಾರಣಗಳು: 1771ರಲ್ಲಿ ಮರಾಠರು ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಬ್ರಿಟಿಷರು 'ಮದ್ರಾಸ್ ಒಪ್ಪಂದ'ದ ನಿಯಮದಂತೆ ಹೈದರನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಫ್ರೆಂಚರ ವಸಾಹತುವಾಗಿದ್ದ, ಹೈದರನ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿದ್ದ 'ಮಾಹೆ'ಯನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು [2, 3].
• ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದ: ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ (1782ರಲ್ಲಿ) ಹೈದರ್ ಅಲಿಯು ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಮರಣ ಹೊಂದಿದನು. ಅವನ ಮಗ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದನು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ 1784ರಲ್ಲಿ **'ಮಂಗಳೂರು ಒಪ್ಪಂದ'**ದ ಮೂಲಕ ಎರಡನೆಯ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧವು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು [3].

4. ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ನಿಲುವುಗಳು:

• ಟಿಪ್ಪುವು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿಸ್ತರಣಾ ನೀತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಕಪಟ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವ್ಯಾಪಾರದ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ಮುರಿಯುವುದು ಆತನ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು [3].
• ಅವನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಫ್ರೆಂಚರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಆಧುನೀಕರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದನು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ರೇಷ್ಮೆ ಮತ್ತು ತಂಬಾಕು ಮುಂತಾದವುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ತಂದನು [4].

5. ಮೂರನೆಯ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ (1790-1792):

• ಕಾರಣಗಳು: ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮಿತ್ರರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದ 'ತಿರುವಾಂಕೂರು' ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮೇಲೆ ಟಿಪ್ಪು ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು. ಇದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನೇರ ಕಾರಣವಾಯಿತು [4].
• ಘಟನೆ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದ: ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗವರ್ನರ್ ಲಾರ್ಡ್ ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲಿಸನ ನೇತೃತ್ವದ ಸೇನೆಯು ಕೋಲಾರ, ಬೆಂಗಳೂರು ಮುಂತಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೆಲುವು ಸಾಧಿಸಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿತು. ಸೋತ ಟಿಪ್ಪು 1792ರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಅವಮಾನಕರವಾದ **'ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಒಪ್ಪಂದ'**ಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದನು [4, 5].
• ಒಪ್ಪಂದದ ಷರತ್ತುಗಳು: ಟಿಪ್ಪು ತನ್ನ ಅರ್ಧ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು, 3 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಯುದ್ಧನಷ್ಟ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನೀಡಬೇಕಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಗ್ಯಾರಂಟಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಬಳಿ ಒತ್ತೆಯಾಳಾಗಿ ಇಡಬೇಕಾಯಿತು [5].

6. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ (1799):

• ಕಾರಣಗಳು: ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಒಪ್ಪಂದದ ಅವಮಾನವನ್ನು ಮರೆಯಲಾಗದ ಟಿಪ್ಪು, ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಭಾರತದಿಂದ ಓಡಿಸಲು ಫ್ರೆಂಚರು, ಅರಬರು ಮತ್ತು ಅಫ್ಘಾನರೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಿದನು [5]. 1798ರಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಆಗಿ ಬಂದ 'ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ'ಯು ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಮೇಲೆ ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಹೇರಲು ಹೋದನು, ಆದರೆ ಟಿಪ್ಪು ಇದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದನು [5, 6].
• ಘಟನೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮ: 1799ರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಟಿಪ್ಪು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡಿ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿಯೇ ಮರಣ ಹೊಂದಿದನು [6].
• ಮೈಸೂರು ಹಂಚಿಕೆ: ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಮರಣದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮತ್ತು ಅವರ ಮಿತ್ರರು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರು. ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ್ ರಾಜವಂಶದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗೆ (ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್) ನೀಡಲಾಯಿತು [6].

ಭಾಗ 3: ಸಶಸ್ತ್ರ ಬಂಡಾಯಗಳು - 1 (ದೋಂಡಿಯಾ ವಾಘ್ ಮತ್ತು ಕಿತ್ತೂರು ದಂಗೆ) - ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

1. ದೋಂಡಿಯಾ ವಾಘ್ (1800):

• ಹಿನ್ನೆಲೆ: ದೋಂಡಿಯಾ ಚನ್ನಗಿರಿಯ ಮರಾಠ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನು. ಆತನ ಶೌರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಜನ ಅವನನ್ನು 'ವಾಘ್' (ಹುಲಿ) ಎಂದು ಕರೆದರು [1].
• ಸೈನಿಕ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಬಿಡುಗಡೆ: ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಮನಸ್ತಾಪದಿಂದಾಗಿ ಟಿಪ್ಪುವಿನಿಂದ ಸೆರೆಮನೆಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟನು. 1799ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಪತನದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಇವನನ್ನು ಸೆರೆಮನೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದರು [1].
• ಬಂಡಾಯದ ಸ್ವರೂಪ: ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಬಳಿಕ, ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಅತೃಪ್ತ ಸೈನಿಕರು ಹಾಗೂ ಅಧಿಕಾರ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಪಾಳೆಯಗಾರರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಮತ್ತು ಬಿದನೂರಿನ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಹೊನ್ನಾಳಿ, ಹರಿಹರ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು [1, 2].
• ಅಂತ್ಯ: ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯು ದೋಂಡಿಯಾನ ಅಂತ್ಯಹಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವು ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ದೋಂಡಿಯಾನನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿತು. ತುಂಗಭದ್ರಾ ಮತ್ತು ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದೋಂಡಿಯಾನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸುತ್ತುವರೆದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ 'ಯಾಪಲಪರವಿ' ಎಂಬ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕದನದಲ್ಲಿ ದೋಂಡಿಯಾ ಹತನಾದನು [2].

2. ಕಿತ್ತೂರಿನ ಬಂಡಾಯ - ವೀರರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ (1824):

• ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಬೆಳಗಾವಿ ಮತ್ತು ಧಾರವಾಡದ ನಡುವೆ ಇರುವ ಕಿತ್ತೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜ ಮಲ್ಲಸರ್ಜನ ಮರಣದ ನಂತರ, ಅವನ ಮಗ ಶಿವಲಿಂಗರುದ್ರಸರ್ಜ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಆತನೂ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದರಿಂದ, ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನು 'ಶಿವಲಿಂಗಪ್ಪ' ಎಂಬ ಹುಡುಗನನ್ನು ದತ್ತು ಪಡೆದು ಆಡಳಿತ ಮುಂದುವರೆಸಿದಳು [2, 3].
• ಕಾರಣ: ಧಾರವಾಡದ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಮತ್ತು ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಏಜೆಂಟ್ ಆಗಿದ್ದ **'ಥ್ಯಾಕರೆ'**ಯು ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲವೆಂದು ದತ್ತು ಸ್ವೀಕಾರವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಕಿತ್ತೂರಿನ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಬೊಕ್ಕಸವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸಿದನು (ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯ ಅಧಿಕೃತ ಕಾನೂನು ಬರುವ ಮುನ್ನವೇ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಈ ನೀತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದರು) [2, 3].
• ಥ್ಯಾಕರೆಯ ಸಾವು: ಕಿತ್ತೂರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಥ್ಯಾಕರೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದಾಗ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಮತ್ತು ಅವಳ ಸೈನಿಕರು ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದರು. ಈ ಕದನದಲ್ಲಿ ಥ್ಯಾಕರೆ ಗುಂಡೇಟಿಗೆ ಬಲಿಯಾದನು [3].
• ಬಂಡಾಯದ ಅಂತ್ಯ: ಇದರಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕರ್ನಲ್ ಡೀಕನ್‌ನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಕಿತ್ತೂರಿನ ಸೈನಿಕರ ವೀರೋಚಿತ ಹೋರಾಟದ ನಡುವೆಯೂ, ದೇಶದ್ರೋಹಿಗಳ ಸಂಚಿನಿಂದಾಗಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಸೋತು ಸೆರೆಸಿಕ್ಕಳು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಅವಳನ್ನು ಬೈಲಹೊಂಗಲ ಕೋಟೆಯ ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದರು. ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮರಣ ಹೊಂದಿದಳು [3, 4].

3. ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣ (1829-30):

• ಪಾತ್ರ: ಕಿತ್ತೂರಿನ ಚೆನ್ನಮ್ಮಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ಅಪ್ರತಿಮ ವೀರಯೋಧ. 1824ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಇವನು, ಕಿತ್ತೂರಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದನು [3, 4].
• ಹೋರಾಟದ ತಂತ್ರ: ದತ್ತುಪುತ್ರ ಶಿವಲಿಂಗಪ್ಪನನ್ನು ಕಿತ್ತೂರಿನ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಇವನ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಗುಪ್ತ ಸಭೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದನು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಗಳಾದ ನಂದಗಡ, ಖಾನಾಪುರ, ಸಂಪಗಾವಿ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಚೇರಿ ಮತ್ತು ಬೊಕ್ಕಸಗಳನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಿದನು [4].
• ಸೆರೆ ಮತ್ತು ಮರಣ: ರಾಯಣ್ಣನನ್ನು ನೇರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಲಾಗದ ಬ್ರಿಟಿಷರು, ಚೆನ್ನಮ್ಮನನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದೇಸಾಯಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಮಲ್ದಾರನಾಗಿದ್ದ ಕೃಷ್ಣರಾಯ ಎಂಬುವನೊಂದಿಗೆ ಸಂಚು ರೂಪಿಸಿದರು. ಮೋಸದಿಂದ ರಾಯಣ್ಣನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಆತನನ್ನು 1831ರ ಜನವರಿ 26ರಂದು ನಂದಗಡದಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿದರು [4].

ಭಾಗ 4: ಸಶಸ್ತ್ರ ಬಂಡಾಯಗಳು - 2 (ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ದಂಗೆಗಳು) - ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

1. ಅಮರಸುಳ್ಯ ಬಂಡಾಯ (1835-1837):

• ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಇದು ಮೂಲತಃ ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು ಕೊಡಗು ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ರೈತ ಬಂಡಾಯವಾಗಿದೆ. 1834ರಲ್ಲಿ ಕೊಡಗಿನ ರಾಜ 'ಚಿಕ್ಕವೀರರಾಜೇಂದ್ರ'ನನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಿದ್ದು ಈ ಬಂಡಾಯಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಯಿತು [1].
• ನಾಯಕತ್ವ: ಚಿಕ್ಕವೀರರಾಜೇಂದ್ರನ ಪದಚ್ಯುತಿಯ ನಂತರ ಸ್ವಾಮಿ ಅಪರಂಪರ, ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಪುಟ್ಟಬಸಪ್ಪ ಈ ಬಂಡಾಯದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದರು [1].
• ಪುಟ್ಟಬಸಪ್ಪನ ಹೋರಾಟ: ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವಾಮಿಯ ಬಂಧನದ ನಂತರ ಪುಟ್ಟಬಸಪ್ಪನು ತಾನೇ ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವಾಮಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂಡಾಯವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದನು. ಸುಳ್ಯ, ಬೆಳ್ಳಾರೆ, ಪುತ್ತೂರುಗಳಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದನು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮೇಲಿನ ಸುಂಕ ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ರದ್ದು ಮಾಡಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ ರೈತರ ಅಪಾರ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆದನು [2].
• ಅಂತ್ಯ: ಪುಟ್ಟಬಸಪ್ಪನ ಸೇನೆಯು ಮಂಗಳೂರಿನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ಮಂಗಳೂರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ಮತ್ತೆ ಮಂಗಳೂರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪುಟ್ಟಬಸಪ್ಪ ಮತ್ತು ಆತನ ಸಹಚರರಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಪ್ಪ ಬಂಗರಸ, ಕೆದಂಬಾಡಿ ರಾಮಯ್ಯಗೌಡ, ಗುಡ್ಡೆಮನೆ ಅಪ್ಪಯ್ಯ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಂಧಿಸಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿದರು [2].

2. ಸುರಪುರ ದಂಗೆ:

• ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಯಾದಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸುರಪುರದಲ್ಲಿ 1842ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಏಜೆಂಟ್ ಆಗಿ ಬಂದ 'ಮೆಡೋಸ್ ಟೇಲರ್' ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ತಂದಿದ್ದನು [2].
• ಕಾರಣ: ಸುರಪುರದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ನಾಯಕನು 1857ರ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ನಾಯಕನಾದ ನಾನಾಸಾಹೇಬನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಶಂಕಿಸಿದರು. ಇದನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಲು ಕ್ಯಾಂಪ್‌ಬೆಲ್ ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಿದರು [2, 3].
• ದಂಗೆಯ ಅಂತ್ಯ: 1858ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ಸುರಪುರವನ್ನು ಮುತ್ತಿತು. ವೆಂಕಟಪ್ಪ ನಾಯಕನು ಸಹಾಯ ಕೋರಿ ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಿಜಾಮನ ಪ್ರಧಾನಿ ಸಾಲಾರ್ ಜಂಗ್‌ನ ಬಳಿ ಹೋದನು. ಆದರೆ ಸಾಲಾರ್ ಜಂಗ್ ಆತನನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ನಂತರ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ನಾಯಕನು ನಿಗೂಢವಾಗಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದನು [3].

3. ಕೊಪ್ಪಳ ಬಂಡಾಯ:

• ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಕೊಪ್ಪಳವು ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಿಜಾಮನ ಆಡಳಿತ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿನ ಜಮೀನ್ದಾರರು ರೈತರ ಮೇಲೆ ತೀವ್ರ ಶೋಷಣೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು [3].
• ವೀರಪ್ಪನ ಹೋರಾಟ: ಜಮೀನ್ದಾರನಾಗಿದ್ದ ವೀರಪ್ಪ ಎಂಬುವವನು ರೈತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಜಮೀನ್ದಾರರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ ನಿಜಾಮ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದನು. ಅವನು ಕೊಪ್ಪಳ ಮತ್ತು ಬಹದ್ದೂರ್ ಬಂಡಾ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು [3].
• ಅಂತ್ಯ: ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮತ್ತು ನಿಜಾಮನ ಜಂಟಿ ಸೇನೆಯು ವೀರಪ್ಪನ ವಿರುದ್ಧ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆಸಿತು. ಕಡಿಮೆ ಸೈನಿಕ ಬಲವಿದ್ದರೂ ವೀರೋಚಿತವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ವೀರಪ್ಪನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಮರಣ ಹೊಂದಿದನು [3]. ಈ ಮೂಲಕ ದಂಗೆ ಅಂತ್ಯವಾಯಿತು.

4. ಹಲಗಲಿಯ ಬೇಡರ ದಂಗೆ (1857):

• ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಧೋಳ ತಾಲೂಕಿನ ಹಲಗಲಿ ಗ್ರಾಮದ ಬೇಡರು ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿದು ಹೋರಾಡುವ ಪರಂಪರೆಯವರಾಗಿದ್ದರು [3].
• ಕಾರಣ: 1857ರ ಬಂಡಾಯದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು 'ಶಸ್ತ್ರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ' (Arms Act) ಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತೀಯರು ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹಲಗಲಿಯ ಬೇಡರು ತಮ್ಮ ತಲೆತಲಾಂತರದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು [3].
• ಘಟನೆ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ: ಹಲಗಲಿ, ಮಂಟೂರು, ಬೋಡಾನಿ ಮತ್ತು ಆಲಗುಂಡಿಯ ಬೇಡರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಸಿಡಿದೆದ್ದರು. 1857ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆಯು ಹಲಗಲಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆಯಿತು. ಬೇಡರು ಅಪ್ರತಿಮವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಬೃಹತ್ ಸೇನೆಯ ಮುಂದೆ ಸೋಲೊಪ್ಪಬೇಕಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ದಂಗೆಕೋರರನ್ನು ನಿರ್ದಯವಾಗಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿದರು [3, 4].