ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರಾಂಶ

ಭಾಗ 1: ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಮೊದಲನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧ - ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

1. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ:

• ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕರ್ನಾಟಕ ಯುದ್ಧಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯುರೋಪ್ ದೇಶಗಳು ತಮ್ಮ ಎದುರಾಳಿಗಳಾಗಿ ನಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದರು [1]. ಪ್ಲಾಸಿ ಮತ್ತು ಬಕ್ಸಾರ್ ಕದನಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂಗಾಳ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜಕೀಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿದರು [1].
• 1765ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಭಾರತದ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೂ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು (ಹೈದರ್ ಅಲಿ, ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್) ಮತ್ತು ಮರಾಠ ರಾಜ್ಯಗಳು ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದವು [1]. ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ ರಣಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ಖರು ಪ್ರಬಲ ವಿರೋಧಿಗಳಾಗಿದ್ದರು [1].
• ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆಗಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮೂರು ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧಗಳು, ನಾಲ್ಕು ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು [1].
• ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಉಪಾಯಗಳಾಗಿ 'ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ' ಮತ್ತು 'ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' ಎಂಬ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದರು [1].

2. ಮೊದಲನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧ (1775-1782):

• ಹಿನ್ನೆಲೆ ಹಾಗೂ ಕಾರಣಗಳು: ಬಕ್ಸಾರ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸೋತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎರಡನೇ ಷಾ ಆಲಂನನ್ನು ಮರಾಠರು ಕರೆತಂದು ದೆಹಲಿಯ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿದರು [1, 2]. ಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಮೊದಲು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದ 'ಕೋರ' ಮತ್ತು 'ಅಲಹಾಬಾದ್'ಗಳನ್ನು ಮರಾಠರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು [2]. ಇದರಿಂದ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ನಡುವೆ ವೈರತ್ವ ಮೂಡಿತು [2].
• ಮರಾಠರ ಆಂತರಿಕ ಕಲಹ: ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮರಾಠರ ಬಲಿಷ್ಠ ಪೇಶ್ವೆ 'ಮಾಧವರಾವ್' ತೀರಿಕೊಂಡದ್ದು ಮರಾಠರಿಗೆ ತುಂಬಲಾರದ ನಷ್ಟವಾಯಿತು [2]. ಅವನ ನಂತರ ಪೇಶ್ವೆಯಾದ ಅವನ ತಮ್ಮ 'ನಾರಾಯಣರಾವ್'ನನ್ನು ಅವನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ 'ರಘೋಬ' (ರಘುನಾಥರಾವ್) ಕೊಲೆ ಮಾಡಿಸಿದನು [2]. ಇದು ಪೇಶ್ವೆ ಸ್ಥಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕಲಹ ಏರ್ಪಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು [2].
• ನಾನಾ ಫಡ್ನವೀಸ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮರಾಠ ಒಕ್ಕೂಟವು ರಘೋಬನ ಬದಲು ನಾರಾಯಣರಾವ್‌ನ ಮಗ 'ಎರಡನೇ ಮಾಧವರಾವ್'ಗೆ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಿತು [2]. ಇದರಿಂದ ನಿರಾಸೆಗೊಂಡ ರಘೋಬನು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಬೆಂಬಲ ಕೋರಿದನು [2]. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಈ ಅವಕಾಶವನ್ನು ತಮ್ಮ ಲಾಭಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮುಂದಾದರು [2].
• ಪರಿಣಾಮ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದ: ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮತ್ತು ಮರಾಠ ಒಕ್ಕೂಟದ ನಡುವೆ 1775 ರಿಂದ 1782ರವರೆಗೆ ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು [2]. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮರಾಠರು ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಯಶಸ್ಸು ಸಾಧಿಸಿದರೂ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸೋಲೊಪ್ಪಿಕೊಂಡರು [2]. ಮರಾಠ ಒಕ್ಕೂಟವು ಬ್ರಿಟಿಷರೊಂದಿಗೆ 'ಸಾಲ್‌ಬಾಯ್ ಒಪ್ಪಂದ' (Salbai Agreement) ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು [2]. ಈ ಒಪ್ಪಂದದ ಅನ್ವಯ 'ಎರಡನೇ ಮಾಧವರಾವ್'ನನ್ನು ಪೇಶ್ವೆಯನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು [2].

ಭಾಗ 2: ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ ಮತ್ತು 'ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ' - ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

1. ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯ ವಿಸ್ತರಣಾ ನೀತಿ (1798-1805):

• ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯು 1798ರಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಆಗಿ ಬಂದ ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು [1].
• ಇವನ ಆಗಮನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಬಲಿಷ್ಠ ಮರಾಠ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯಗಳು ದುರ್ಬಲಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇದು ಅವನ ವಿಸ್ತರಣಾ ನೀತಿಗೆ ಬಹಳ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿತ್ತು [1].
• ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಲು ಅವನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದನು [1]:
  1. ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ
  2. ಹೊಸ ರಾಜ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧಗಳು
  3. ಈಗಾಗಲೇ ಕಂಪನಿಯ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು [1].

2. ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ (Subsidiary Alliance):

• ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲುವಾಗಿ 1798ರಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯು 'ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ' ಎಂಬ ಹೊಸ ನೀತಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು [1].
• ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಏರ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಸೈನಿಕ ಒಪ್ಪಂದವಾಗಿತ್ತು [1].

3. ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯ ನಿಬಂಧನೆಗಳು (ಷರತ್ತುಗಳು): ಈ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವ ಭಾರತೀಯ ರಾಜನು ಕೆಳಗಿನ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು:

• ಭಾರತೀಯ ರಾಜನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕ ತುಕಡಿಯನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು [1].
• ಆ ಸೇನೆಯ ವೇತನ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ರಾಜ್ಯವೇ ಭರಿಸಬೇಕು ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಂದಾಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕು [1].
• ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ 'ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ'ನನ್ನು (ಪ್ರತಿನಿಧಿ) ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು [1].
• ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯುರೋಪಿಯನ್ನರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿಲ್ಲ [2].
• ಭಾರತದ ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಅಥವಾ ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್‌ನ ಸಮ್ಮತಿ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಪಡೆಯಬೇಕು [2].
• ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕಂಪನಿಯು ಆ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊರುತ್ತದೆ [2].

4. ಪದ್ಧತಿಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಒಳಪಟ್ಟ ರಾಜ್ಯಗಳು:

• ಪರಿಣಾಮಗಳು: ಈ ನೀತಿಯಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸೈನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು [2]. ಆದರೆ, ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ತೀವ್ರ ಶೋಷಣೆಗೆ ಗುರಿಯಾದವು [2].
• ಒಳಪಟ್ಟ ರಾಜ್ಯಗಳು: ಈ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ರಾಜ್ಯ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಸಂಸ್ಥಾನ [2]. ಅನಂತರ ಮೈಸೂರು, ಔದ್, ತಂಜಾವೂರು, ಮರಾಠ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು, ಆರ್ಕಾಟ್, ಪೂನಾ, ಬೀರಾರ್, ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಮೊದಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಈ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟವು [2].

ಭಾಗ 3: ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧಗಳು - ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

1. ಎರಡನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧ (1803-1805):

• ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣಗಳು: ಮರಾಠ ಮನೆತನಗಳ ನಾಯಕರ ನಡುವಿನ ಆಂತರಿಕ ಸಂಘರ್ಷವೇ ಈ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಯಿತು [1]. ಹೋಳ್ಕರ್ ಮನೆತನದ ಯಶವಂತರಾವ್ ಒಂದು ಕಡೆಯಾದರೆ, ಸಿಂಧಿಯಾ ಮನೆತನದ ದೌಲತ್‌ರಾವ್ ಹಾಗೂ ಪೇಶ್ವೆ ಎರಡನೇ ಬಾಜೀರಾವ್ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಗಿದ್ದರು [1].
• 1802ರಲ್ಲಿ ಯಶವಂತರಾವ್ ಹೋಳ್ಕರ್ ಸೈನ್ಯವು ಸಿಂಧಿಯಾ ಮತ್ತು ಪೇಶ್ವೆಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿತು [1].
• ಬೇಸಿನ್ ಒಪ್ಪಂದ: ಸೋತ ಪೇಶ್ವೆಯು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಹಾಯ ಯಾಚಿಸಿದನು. ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಗೆ ಮರಾಠರ ಆಂತರಿಕ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಇದರಿಂದ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿತು [1]. ಪೇಶ್ವೆಯು **'ಬೇಸಿನ್ ಒಪ್ಪಂದ'**ಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷರ 'ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ'ಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು [1].
• ಮರಾಠರ ಒಕ್ಕೂಟ: ಪೇಶ್ವೆಯು ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿದ್ದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಹೋಳ್ಕರ್, ಭೋನ್ಸ್ಲೆ, ಸಿಂಧಿಯಾ ಮೊದಲಾದ ಮರಾಠ ಮನೆತನಗಳು ಒಗ್ಗೂಡಿದವು [1].
• ಪರಿಣಾಮ: 1803 ರಿಂದ 1805ರವರೆಗೆ ನಡೆದ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯು ಮರಾಠ ಮನೆತನಗಳ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮಣಿಸಿದನು [1]. ಆದರೆ ಅವನ ಈ ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯ ನೀತಿಯಿಂದ ಕಂಪನಿಗೆ ಸಾಲದ ಹೊರೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು [1]. ತೀವ್ರ ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾದ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯು ತನ್ನ ಹುದ್ದೆಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿ ಸ್ವದೇಶಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು, ಇದರಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಶಾಂತಿ ನೆಲೆಸಿತು [1].

2. ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧ (1817-1818):

• ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಮರಾಠ ಮನೆತನಗಳು ತಮ್ಮ ಘನತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇನ್ನಿಲ್ಲದ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಸಿದವು [1]. ಪೇಶ್ವೆ ಕೂಡ ಬ್ರಿಟಿಷರ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳ್ಳಲು ಹವಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು [1].
• ಘಟನೆಗಳು: 1817ರಲ್ಲಿ ಪೇಶ್ವೆಯು ಪೂನಾದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿ ಅದನ್ನು ಸುಟ್ಟನು [1]. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾಗಪುರದ ಅಪ್ಪಾಸಾಹೇಬ ಮತ್ತು ಮಲ್ಹಾರರಾವ್ ಹೋಳ್ಕರ್ ಕೂಡ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ದಂಗೆ ಎದ್ದು ಸೋತರು [1].
• ಅಂತಿಮ ಕದನ: ಪೇಶ್ವೆ ಎರಡನೇ ಬಾಜೀರಾಯನು 1818ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕೋರೆಗಾಂವ್ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಿ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿ ಸೋತು ಶರಣಾದನು [1].
• ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮಗಳು:
  • ಬ್ರಿಟಿಷರು ಪೇಶ್ವೆ ಪದವಿಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿ ಎರಡನೇ ಬಾಜೀರಾಯನಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ವೇತನವನ್ನು (Pension) ನೀಡಿದರು [1].
  • ಶಿವಾಜಿಯ ವಂಶಸ್ಥನಾದ ಪ್ರತಾಪಸಿಂಹನನ್ನು ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯವಾದ ಸತಾರಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಯಿತು [1].
  • ಈತನನ್ನು ಮರಾಠರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮುಖಂಡನಾಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮರಾಠರ ಮುಂದಿನ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಿಗ್ರಹಿಸಿದರು [2].

ಭಾಗ 4: ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು 'ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' ನೀತಿ - ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

1. ರಣಜಿತ್ ಸಿಂಗ್‌ನ ಏಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬ್:

• 1780ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ರಣಜಿತ್ ಸಿಂಗನು ಸಿಖ್ಖರ 12 ಮಿಸಲ್ (ಒಕ್ಕೂಟ) ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ 'ಸುಖರ್‌ಚಾಕಿಯಾ' ಮಿಸಲ್‌ನ ನಾಯಕನಾಗಿದ್ದನು [1].
• ಈತನು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಲಾಹೋರನ್ನು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಸಿಖ್ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು [1].
• ಬ್ರಿಟಿಷರೊಂದಿಗೆ 1809ರಲ್ಲಿ ಅಮೃತಸರದಲ್ಲಿ 'ನಿರಂತರ ಮೈತ್ರಿ' ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದನು [1].
• ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತರಬೇತುಗೊಳಿಸಿ, ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ್ದನು. ಜಾತ್ಯತೀತ ಮನೋಭಾವದವನಾಗಿದ್ದ ಈತನು 1839ರಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದನು [1].

2. ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬಿನ ವಿಲೀನ:

• 1839ರಲ್ಲಿ ರಣಜಿತ್ ಸಿಂಗನ ಮರಣದ ನಂತರ ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಅರಾಜಕತೆ ತಲೆದೋರಿತು [2].
• ಇದನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಬ್ರಿಟಿಷರು 1809ರ ಮೈತ್ರಿ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಪಂಜಾಬನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಸಂಚು ರೂಪಿಸಿದರು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ 1845ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೂ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬ್ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು [2].
• ಸಿಖ್ಖರು ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದರೂ, ಕೆಲವು ದೇಶದ್ರೋಹಿ ನಾಯಕರಿಂದಾಗಿ ಸೋಲೊಪ್ಪಬೇಕಾಯಿತು. ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ 1846ರಲ್ಲಿ ಅವಮಾನಕರ 'ಲಾಹೋರ್ ಒಪ್ಪಂದ'ಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು [2].
• 1848ರಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬಿನ ಮೇಲೆ ನೇರ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಹೇರಲು ಹೋದಾಗ ಸಿಖ್ಖರು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ಲಾಹೋರ್‌ನಲ್ಲಿ 'ಛತ್ತರ್ ಸಿಂಗ್ ಅಟ್ಟಾರಿವಾಲ' ಮತ್ತು ಮುಲ್ತಾನ್‌ನಲ್ಲಿ 'ಮೂಲರಾಜ್' ವಹಿಸಿದ್ದರು [2].
• ಆದರೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇವರೂ ಕೂಡ ಸೋಲನುಭವಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯು ಪಂಜಾಬನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡನು [2].

3. ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿ ಮತ್ತು 'ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' ನೀತಿ (1848):

• 1848ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಆಗಿ ಬಂದ ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯು ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲು 'ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' (Doctrine of Lapse) ಎಂಬ ಹೊಸ ವಿಸ್ತರಣಾ ನೀತಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು [2].
• ನೀತಿಯ ಷರತ್ತು: "ಯಾವುದೇ ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ರಾಜನು ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದೆ ಮೃತನಾದರೆ, ಅವನು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರತ್ವದ ಹಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ" [2]. ಅಂತಹ ರಾಜ್ಯಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು [2].
• ವಿಲೀನಗೊಂಡ ರಾಜ್ಯಗಳು: ಈ ನೀತಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶವಾದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜ್ಯಗಳೆಂದರೆ- ಸತಾರ, ಜೈಪುರ, ಸಂಬಲ್‌ಪುರ್, ಉದಯ್‌ಪುರ್, ಝಾನ್ಸಿ ಮತ್ತು ನಾಗಪುರ [2].

4. ನೀತಿಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು (1857ರ ದಂಗೆಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ):

• ಈ ನೀತಿಯನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ, ಭಾರತೀಯ ರಾಜರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು [2].
• ಕೇವಲ ರಾಜರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನವರ್ಗವೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ತೀವ್ರ ಅಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡಿತು [1, 2].
• ಮಡುಗಟ್ಟಿದ ಈ ಆಕ್ರೋಶ ಮತ್ತು ರಾಜಾಭಿಮಾನದ ಕಿಚ್ಚು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡೇಳುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಇದರ ನೇರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿಯೇ 1857ರ 'ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ'ವು ಸ್ಫೋಟಗೊಂಡಿತು [1].