ಅವನು ಸಿಖ್ ಧರ್ಮದವನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದನು. ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಗಳ ಮಠ-ಮಂದಿರಗಳಿಗೆ ಉದಾರವಾದ ದಾನ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದನು.

ಯುದ್ಧಗಳಿಲ್ಲದೆಯೇ ದೇಶೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ರಾಜಕೀಯ ಏಕತೆಯನ್ನು ತರಲು.

ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಮರಣದ ನಂತರ ಉಂಟಾದ ಅರಾಜಕತೆಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸಿಖ್ ಗಡಿಯಾದ ಸಟ್ಲೆಜ್ ನದಿಯ ಹತ್ತಿರ ಸೈನ್ಯ ಜಮಾಯಿಸಿದ್ದು.

ರೆಸಿಡೆಂಟ್ ದೇಶೀಯ ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಿತ್ತು. ಅವನು ರಾಜನ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಯನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.

ಸಿಂಧಿಯಾ - ಗ್ವಾಲಿಯರ್, ಹೋಳ್ಕರ್ - ಇಂದೋರ್. ಗಾಯಕ್ವಾಡ್ - ಬರೋಡಾ, ಭೋಂಸ್ಲೆ - ನಾಗಪುರ.

ಪೇಶ್ವೆ ಪದವಿ ರದ್ದುಪಡಿಸಿದ ನಂತರ ಮರಾಠರ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಶಿವಾಜಿಯ ವಂಶಸ್ಥನಿಗೆ ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿದರು.

ಭಾರತೀಯ ರಾಜನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದ ತುಕಡಿಯನ್ನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸೈನ್ಯದ ವೇತನ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಆ ರಾಜ್ಯವೇ ಭರಿಸಬೇಕು ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಂದಾಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕು. ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಯುರೋಪಿಯನ್ನರನ್ನು ನೌಕರಿಗೆ ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿಲ್ಲ. ಅನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಅಥವಾ ಸಂಧಾನ ಮಾಡುವಾಗ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಸಮ್ಮತಿ ಕಡ್ಡಾಯ.

ರಾಜ್ಯಗಳು ಸೈನಿಕವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಕ್ಷಣಾ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾದರು. ಸೈನ್ಯದ ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚವು ಎಷ್ಟು ಅಧಿಕವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ದಿವಾಳಿಯಾದವು. ಒಪ್ಪಂದದ ಪ್ರಕಾರ ಹಣ ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಾಗ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಫಲವತ್ತಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಆರ್ಥಿಕ ಶೋಷಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿದರು.

1839ರಲ್ಲಿ ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಮರಣದ ನಂತರ ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಘರ್ಷ ಶುರುವಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರು 1809ರ ಮೈತ್ರಿ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಸಟ್ಲೆಜ್ ನದಿಯ ಹತ್ತಿರ ಸೈನ್ಯ ಜಮಾಯಿಸಿದರು. ಸಿಖ್ಖರ ಆಂತರಿಕ ಕಲಹಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಅವರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರಚೋದಿಸಿ, ಲಾಹೋರ್ ಒಪ್ಪಂದದ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತಂದರು.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್‌ನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ಸಿಖ್ಖರು ಛತ್ತರ್ ಸಿಂಗ್ ಅಟ್ಟಾರಿವಾಲ ಮತ್ತು ಮೂಲರಾಜ್ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ದಂಗೆ ಎದ್ದರು. ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯು ಈ ದಂಗೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲು ಬೃಹತ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಿಖ್ಖರು ಸೋತರು ಮತ್ತು ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯು 1849ರಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್ ಅನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿದನು.

ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಮರಾಠಾ ಮನೆತನಗಳ ಆಂತರಿಕ ವೈಷಮ್ಯ ಮತ್ತು ಪೇಶ್ವೆ ಎರಡನೇ ಬಾಜೀರಾಯನು ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದು. ಪರಿಣಾಮ: ಸಿಂಧಿಯಾ, ಭೋಂಸ್ಲೆ ಮತ್ತು ಹೋಳ್ಕರ್ ಮನೆತನಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧದ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಸೋತರು. ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಭೂಮಿ ಸಿಕ್ಕಿತಾದರೂ, ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯ ಯುದ್ಧ ನೀತಿಯಿಂದ ಕಂಪನಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಹೊರೆಯಾಗಿ ಅವನು ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿ ಮರಳಬೇಕಾಯಿತು.

ಸಿಖ್ ರಾಜನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟನನ್ನು ಲಾಹೋರ್‌ನಲ್ಲಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಶ್ರಿತ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸಟ್ಲೆಜ್ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಪೇಶ್ವೆ ಎರಡನೇ ಬಾಜೀರಾವ್ ತನ್ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪುಣೆಯ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು. ನಾಗಪುರದ ಅಪ್ಪಾಸಾಹೇಬ್ ಮತ್ತು ಮಲ್ಹಾರ್ ರಾವ್ ಹೋಳ್ಕರ್ ಕೂಡ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ದಂಗೆ ಎದ್ದರು. ಪೇಶ್ವೆಯು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೋರೆಗಾಂವ್ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಿ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಸೋತು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಶರಣಾದನು.

ರಾಜ್ಯಗಳು: ಸತಾರ, ಜೈಪುರ, ಸಂಭಲ್ಪುರ, ಉದಯಪುರ, ಝಾನ್ಸಿ ಮತ್ತು ನಾಗಪುರ. ಪರಿಣಾಮ: ಇದು ಭಾರತೀಯ ರಾಜರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಅಸಮಾಧಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಮತ್ತು 1857ರ ಮಹಾ ದಂಗೆಗೆ ತಳಹದಿಯಾಯಿತು.

ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ: ಇವನು ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡನು. ಇದು ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ದೇಶೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸೈನಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತರುವ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ತಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಹೈದರಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಈತನ ನೀತಿಗೆ ಬಲಿಯಾದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜ್ಯಗಳು. ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿ: ಇವನು ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ನೀತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿದನು. ಇದು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸುವ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ತಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಸತಾರ ಮತ್ತು ಝಾನ್ಸಿ ಈತನ ನೀತಿಗೆ ಬಲಿಯಾದವು. ಇಬ್ಬರೂ ಭಾರತೀಯ ರಾಜರ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಿದರು. ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯ ನೀತಿಯು ಸೈನಿಕ ಹತೋಟಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದರೆ, ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯ ನೀತಿಯು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಲೀನಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿತು. ಈ ಇಬ್ಬರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.

ಮೊದಲ ಹಂತ: ಆಂತರಿಕ ಕಲಹದ ಲಾಭ ಪಡೆದು ಮೊದಲ ಯುದ್ಧ ನಡೆಸಿದರು; ಸಾಲಬಾಯ್ ಒಪ್ಪಂದದ ಮೂಲಕ ಶಾಂತಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸಮಯ ಸಾಧಿಸಿದರು. ಎರಡನೇ ಹಂತ: ಪೇಶ್ವೆ ಎರಡನೇ ಬಾಜೀರಾಯನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಅವನಿಂದ 'ಬೆಸಿನ್ ಒಪ್ಪಂದ'ಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿಸಿ ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಹೇರಿದರು. ಇದರಿಂದ ಮರಾಠರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹರಣವಾಯಿತು. ಮೂರನೇ ಹಂತ: ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯ ಸೈನ್ಯವು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಿಂಧಿಯಾ, ಭೋಂಸ್ಲೆ ಮತ್ತು ಹೋಳ್ಕರ್ ಮನೆತನಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿತು. ಅಂತಿಮ ಹಂತ: 1817-18ರ ಮೂರನೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪೇಶ್ವೆಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಪೇಶ್ವೆ ಪದವಿಯನ್ನೇ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದರು. ಎರಡನೇ ಬಾಜೀರಾಯನನ್ನು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ವೇತನದೊಂದಿಗೆ ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿ, ಮರಾಠರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು.

ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಇರುವವರೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಪಂಜಾಬ್ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುವ ಧೈರ್ಯ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ (1809ರ ಒಪ್ಪಂದ). ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಮರಣದ ನಂತರ ಸಿಖ್ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ದರ್ಬಾರಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಅಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ಮೊದಲನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಲಾಹೋರ್ ಒಪ್ಪಂದ ಹೇರಿ ಸಿಖ್ಖರನ್ನು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್‌ನ ದರ್ಪದ ವಿರುದ್ಧ ಸಿಖ್ ನಾಯಕರಾದ ಮೂಲರಾಜ್ ಮತ್ತು ಛತ್ತರ್ ಸಿಂಗ್ ಅಟ್ಟಾರಿವಾಲ ನಡೆಸಿದ ದಂಗೆಯನ್ನು ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯು ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಹತ್ತಿಕ್ಕಿದನು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ 1849ರಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್ ಅನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭದ್ರವಾಗಿ ನೆಲೆಯೂರಿದರು.

ಯುದ್ಧಗಳು: ಮರಾಠರೊಂದಿಗೆ ಮೂರು ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಖ್ಖರೊಂದಿಗೆ ಎರಡು ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ ಪ್ರಬಲ ಪ್ರತಿರೋಧಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿದರು. ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ನೀತಿಗಳು: ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯ ಮೂಲಕ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಹೀನಗೊಳಿಸಿ, ಅವುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ ಅಧಿಕಾರ ಚಲಾಯಿಸಿದರು. ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ವಿಲೀನ: ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ನೀತಿಯ ಮೂಲಕ ದೇಶೀಯ ರಾಜರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿದರು. ಒಡೆದು ಆಳುವ ನೀತಿ: ಮರಾಠಾ ಮನೆತನಗಳ ನಡುವೆ ಮತ್ತು ಸಿಖ್ ನಾಯಕರ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಆಂತರಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ಈ ಹಂತಗಳ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷರು ವ್ಯಾಪಾರಿ ಕಂಪನಿಯಿಂದ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡರು.

ರಾಜ್ಯಗಳು ಸೈನಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾದರು. ಸೈನ್ಯದ ವೆಚ್ಚದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ರಾಜ್ಯಗಳ ಫಲವತ್ತಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡರು. ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ರೆಸಿಡೆಂಟ್ ದಿನನಿತ್ಯದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ದೇಶೀಯ ರಾಜರು ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ರಾಜರಾಗಿದ್ದು, ವಾಸ್ತವ ಅಧಿಕಾರ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೈಸೇರಿತು. ಇದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೇಶೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.