Notes

ವಿಭಾಗ 1: ಆರಂಭಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

1. ಪೀಠಿಕೆ (ಭಾರತೀಯ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ)

• 19ನೇ ಶತಮಾನವನ್ನು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ 'ಭಾರತೀಯ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ' ಹಾಗೂ 'ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣಾ ಕಾಲ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ [1].
• ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಸೌಲಭ್ಯದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಮತ್ತು ವೈಚಾರಿಕತೆಯ ಮನೋಭಾವ ಬೆಳೆಯಿತು [1, 2].
• ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕಾರಕವಾದ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ನಿಷೇಧಿಸಲು ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು [2].

2. ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜ (ರಾಜಾರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್)

• ರಾಜಾರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್ ಅವರನ್ನು 'ಭಾರತೀಯ ನವೋದಯದ ಜನಕ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ [3].
• ಇವರು ಸಂಸ್ಕೃತ, ಅರೇಬಿಕ್, ಪರ್ಷಿಯನ್, ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಫ್ರೆಂಚ್, ಗ್ರೀಕ್ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು [3].
• ಮೂರ್ತಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ಇವರು, ಸತಿಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಸಂಘಟನಾತ್ಮಕವಾದ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು [3].
• ಲಾರ್ಡ್ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಂಕ್ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದ ಸತಿ ಸಹಗಮನ ಪದ್ಧತಿ ವಿರುದ್ಧದ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ಇವರು ಬಲವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲು 'ಸಂವಾದ ಕೌಮುದಿ' ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದರು [3].

3. ಯುವ ಬಂಗಾಳಿ ಚಳವಳಿ (ಹೆನ್ರಿ ಲೂಯಿಸ್ ವಿವಿಯನ್ ಡಿರೋಜಿಯೋ)

• ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ಆಂಗ್ಲೋ-ಇಂಡಿಯನ್ ಯುವಕ ಹೆನ್ರಿ ಲೂಯಿಸ್ ವಿವಿಯನ್ ಡಿರೋಜಿಯೋ ಈ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು [4].
• ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ಹಿಂದೂ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದ ಇವರು, ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆಲೋಚನಾ ಕ್ರಮವನ್ನು ತುಂಬುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು [4].
• 1828ರಲ್ಲಿ 'ಅಕಾಡೆಮಿಕ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್' ಎಂಬ ಚರ್ಚಾವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು [4].
• ಮಹಿಳಾ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಾಗಿದ್ದು ಜಾತಿ ಪ್ರೇರಿತ ಶೋಷಣೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರೂ, ಈ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳದ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು [4].

4. ಆರ್ಯ ಸಮಾಜ (ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿ)

• ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿಯವರು ವೇದಗಳು ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲವೆಂದು ನಂಬಿ, 'ವೇದಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ' ಎನ್ನುವ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡಿದರು [5].
• ವಿಗ್ರಹಾರಾಧನೆ ಹಾಗೂ ಹುಟ್ಟಿನ ಆಧಾರಿತ ಜಾತಿಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿದರು [5].
• ತಮ್ಮ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು 'ಸತ್ಯಾರ್ಥ ಪ್ರಕಾಶ' ಎಂಬ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ [6].
• ಅನ್ಯಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡಿದ್ದ ಹಿಂದೂಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ತರಲು ಇವರು 'ಶುದ್ಧಿ ಚಳವಳಿ'ಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು [6, 7].
• ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿಯವರು ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಜನರಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಸಲು "ಭಾರತೀಯರಿಗೇ ಭಾರತ" ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದರು [6].

ವಿಭಾಗ 2: ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

5. ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಮಾಜ

• ಇದನ್ನು ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾರಾಮ್ ಪಾಂಡುರಂಗರವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು [1].
• "ಮಾನವನ ಸೇವೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸೇವೆ" ಎಂಬುದು ಇದರ ಮೂಲ ತತ್ವವಾಗಿತ್ತು [1].
• ಎಂ.ಜಿ. ರಾನಡೆಯವರು ಈ ಸಮಾಜವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಂ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು [2].
• ವಿಧವಾ ವಿವಾಹ, ಸ್ತ್ರೀ ಶಿಕ್ಷಣ, ಅಂತರ್ಜಾತಿ ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ ಈ ಸಮಾಜವು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ, ಜಾತಿಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ವಿಗ್ರಹಾರಾಧನೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿತು [1].
• ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ 'ಡೆಕ್ಕನ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆ', ಅನಾಥಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧವಾಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು [1, 2].

6. ಸತ್ಯಶೋಧಕ ಸಮಾಜ

• ಮಹಾತ್ಮಾ ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆಯವರು ಈ ಸಮಾಜವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು [3].
• ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಅಸಮಾನತೆ, ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ನಿರಾಕರಣೆ, ಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿತು [3].
• ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆಯವರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ವಸತಿ ನಿಲಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು [3-5].
• ಶೋಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಫುಲೆಯವರು ತಮ್ಮ 'ಗುಲಾಮಗಿರಿ' ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ವಿವರವಾಗಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ [4].
• ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಗ್ರಹಿಸಿತು ಹಾಗೂ ಪಾನನಿಷೇಧವನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿತು [3, 4].

7. ಆಲಿಘರ್ ಚಳವಳಿ

• ಸರ್ ಸೈಯದ್ ಅಹಮದ್ ಖಾನ್ ರವರು ಈ ಚಳವಳಿಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದರು [6].
• ಮುಸ್ಲಿಮರ ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿ, ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮ ವಿಚಾರಗಳ ಸಂಗಮಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲಿಸುವುದು ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು [5, 6].
• ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಆಧುನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಲು 'ಆಂಗ್ಲೋ-ಓರಿಯಂಟಲ್' ಕಾಲೇಜನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇದೇ ಮುಂದೆ 'ಆಲಿಘರ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ'ವಾಯಿತು [6].
• ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣದೊಂದಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೂ ನೀಡಿ ನವೀಕೃತ ಸಮಾಜ ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಇವರ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು [6].

ವಿಭಾಗ 3: ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಕೆಳವರ್ಗದವರ ಉದ್ಧಾರ ಚಳವಳಿಗಳು (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

8. ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಿಷನ್ (ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ)

• ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರು ತಮ್ಮ ಗುರುಗಳಾದ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸರ ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲು ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಿಷನ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು [1].
• ಸರ್ವಧರ್ಮ ಸಮನ್ವಯ ತತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುವುದು ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು [1].
• ಮೋಕ್ಷ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಯೋಗ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲದೆ ಸಮಾಜ ಸೇವೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ಸಾರಿದರು [2].
• ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆಯಾಗಲು ಮೊದಲು ಜನರನ್ನು ವಿದ್ಯಾವಂತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯರ ಅಂಧಾನುಕರಣೆಯನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು [3].

9. ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಗುರು (ಧರ್ಮ ಪರಿಪಾಲನಾ ಯೋಗಂ)

• ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣಗುರು ಅವರು 'ಧರ್ಮ ಪರಿಪಾಲನಾ ಯೋಗಂ' ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಚಳವಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು [4].
• ಮನುಷ್ಯನು ಘನತೆಯಿಂದ ಬದುಕುವ ಸಮಾಜದ ನಿರ್ಮಾಣವೇ ಈ ಸಂಘಟನೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು [4].
• ಮಾನವ ಕುಲಕ್ಕೆ "ಒಂದೇ ಜಾತಿ, ಒಂದೇ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬನೇ ದೇವರು" ಎಂಬುದು ಇವರ ಪ್ರಮುಖ ಆಶಯವಾಗಿತ್ತು [4].
• ಕೆಳಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಉದ್ದಾರಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು [4].

10. ಪೆರಿಯಾರ್ ಚಳವಳಿ

• ಇವರು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇತರ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಳವಳಿಯನ್ನಾಗಿ (ದ್ರಾವಿಡ ಚಳವಳಿ) ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು [5].
• ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಶೋಷಣೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ ಅಸಮಾನತೆಗಳಿಂದ ಹೊರಬಂದು 'ಸರ್ವಧರ್ಮ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯ' ಸಮಾಜ ರೂಪಗೊಳ್ಳಬೇಕು ಎನ್ನುವುದು ಇವರ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿತ್ತು [5].